ایمیل خودتون رو وارد کنید تا هر شب جدید ترین آهنگ ها رو براتون ایمیل کنیم!

متن خلاصهای از تاریخ ایران

زمان میلادیزمان هجریسلسلهپادشاهرویدادهاپایتخت
حدود دوهزار سال پیش از میلاد مسیحاقوام آریایی از دو سوی خاور و باختر دریای خزر، از ناحیهٔ رودخانهٔ آمودریا (اکسوس یا جیحون) و سیر دریا (سیحون) و دیگری از راه کوه‌های قفقاز به داخل فلات ایران روی آوردند. شاخه‌ای که از مشرقِ دریای خزر آمدند به نام هندوایرانی خوانده شدند؛ گروهی در باکتریا (غرب) توقف کردند و گروهی از آنجا به درهٔ سند سرازیر شدند، گروه دیگر در کنار هریرود در سرزمین هریوا (یا هرات امروزی) مستقر شده و گروهی هم در جنوب شرقی دریای خزر توقف کردند و قوم پارت را تشکیل دادند. شاخهٔ دیگر از اقوام آریایی در جنوب فلات ایران قوم پارس را تشکیل دادند.
حدود ۲۲۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلادتمدن باختر-مرگیانا(BMAC)تمدن باختر-مرگیانا یکی از نخستین تمدنهای آریایی بود که در عصر برنز و در آسیای میانه ماورای رودخانهٔ آمودریا قرار داشت.مرو
حدود ۲۸۰۰ تا ۵۵۰ پیش از میلادتمدن ایلامیانشهر شوش
سدهٔ دهم تا هفتم پیش از میلادماننائیان
حدود ۷۲۰ تا ۵۵۰ پیش از میلادمادهادیاکودیاکو هفت قبیله را در شهر هگمتانه متحد می‌کند – بنای هگمتانههگمتانه
فرورتیشحملهٔ آشوری‌ها و شکست مادها
خشتریته
هووخشترهاتحاد ماد با بابل – شکست آشور – همسایگی با کشور لیدی
ایشتوویگونارضایتی پارس‌ها – سقوط مادها
۵۵۰ تا ۳۳۰ قبل از میلادهخامنشیانکورش بزرگپیروزی بر مادها – فتح باکتریا در حدود ۵۴۰ قبل از میلاد توسط کورش هخامنشی و ضمیمه کردن آن به امپراتوری پارس – فتح بابل و دادن اجازه برای ساخت معبد به یهودیان – فتح لیدی – استقرار حکومت بزرگ پارسی – انتشار منشور حقوق بشرشوش،هگمتانه،سارد،تخت جمشید
کمبوجیهکمبوجیه پسر کورش به سلطنت می‌رسد، فتح مصر
گئوماتدر نبود کمبوجیه، گئومات مغ خود را به جای بردیا برادر کمبوجیه معرفی می‌کند و به حکومت می‌رسد و کمبوجیه نیز دور از وطن می‌میرد. گئوماتمردم را مجبور به پذیرفتن دین خودش می‌کند.
داریوش بزرگفتنه گئومات توسط داریوش و متحدان خاموش می‌شود، شورشهای مختلف در کشور فرو نشانده می‌شوند، هخامنشیان در ماراتن از یونانیان شکست می‌خورند، داریوش دستور شروع به ساخت تخت جمشید (پارسه، پرسپولیس) را می‌دهد، هخامنشیان در زمان داریوش قدرتمند می‌شوند و سیستم‌هایی مثل تقسیم کشور به چند استان (ساتراپی) متفاوت و پست (چاپار) برای اولین بار به کار می‌افتند.
خشایارشاهخامنشیان به یونان حمله می‌کنند و یونانیان برای به دست آوردن فرصت بیشتر برای ساخت یک نیروی دریایی بزرگ، سپاهی را به تنگه ترموپیلمی‌فرستند تا سپاه بزرگ خشایارشا را معطل کند. سپاه خشایارشا پس از صرف وقت برای شکست دادن آن سپاه در کنار جزیره سالامیس به جنگ یونانیان می‌رود اما در جنگ دریایی سالامیس شکست سختی از یونانیان می‌خورد.
اردشیر درازدست،خشایارشا دوم،سغدیان،داریوش دوم،اردشیر دوم،اردشیر سوم،ارشکهخامنشیان به تدریج ضعیف می‌شوند
داریوش سومعلی رغم مقاومتهایی مانند مقاومت آریوبرزن در نقاط مختلف کشور، سرانجام اسکندر مقدونی به کمک یونانیها و مقدونیها ایران را فتح می‌کند وتخت جمشید را آتش می‌زند، پس از شکست هخامنشیان از لشکریان اسکندر و گشوده شدن پایتخت هخامنشی، داریوش سوم به سوی شرق متواری گشت و توسط بسوس، بدخش (والی) بلخ، کشته شد.
۳۲۹ تا ۳۲۶ قبل از میلاداسکندر مقدونیدر سال ۳۲۹ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی پا به سرزمین هندوکش که تاریخ‌نویسان یونانی آن را پاراپامیز (Parapomisus) گفته‌اند نهاد. اسکندر هرات را تصرف و پس از سپری نمودن زمستان در سیستان، وارد ناحیه‌ای شد که به نامش اسکندریه (قندهار امروزی) نامیده شد. لشکریان اسکندر پس از اشغال غزنه و کابل، در شمال کابل (غوربند) شهرک دیگری را نیز به نام اسکندریهٔ قفقاز بنا نهادند. اسکندر با سپاهیان خود وارد مناطق حاصل‌خیز آسیای میانه شد و می‌گویند با دختر یکی از خان‌های محلی تخارستان نیز ازدواج کرد که اسمش رخسانه (Roxana) بود. اسکندر به مدت یک سال در دشت‌های آسیای میانه سرگردان بود و با تاخت‌وتاز جنگجویان این سامانها روبرو می‌گشت و شماری از سپاهیانش را نیز به علت سرما و کمبود خواربار از دست داد. پس از برونرفت اسکندر از باکتریا (سرزمین غرب)، برخی از سردارانش پادشاهی کوچکی تشکیل داده و مدت دوصد سال بر این سرزمین فرمان راندند.
۳۲۶ تا ۲۵۶ قبل از میلادسلوکیانسلوکوس اول، دوم و… ،آنتیوخوس اول، دوم و… و…سلوکیان، یونانیان جانشین اسکندر بودند که مردم غرب را وادار به قبول فرهنگ یونانی و استفاده از زبان یونانی می‌کردند.سلوکیه
۲۷۳ تا ۲۳۲ پیش از میلادموریاهاآشوکاتسلط موریاها بر پاراپامیز (گنداره یا گندهارا)، رخج (آراخوزیا – قندهار امروزی) و گدرزی (گدروزیا – بلوچستان) در ۳۰۵ ق. م.

  • پادشاهی آشوکا موریا ۲۷۳–۲۳۲ ق. م. – آشوکا آیین بودایی را جایگزین آیین زردشتی می‌کند.
پاتالیپوترا
۲۵۶ تا ۱۳۰ قبل از میلاددولت یونانی باختریدیودوت اولقیام باختر: در سال ۲۵۶ ق. م. غرب با سغد و مرو متحد گشته از دولت سلوکی جدا شد.بلخ، آی خانم
دیودوت دوم
اِوتی‌دِموس
دمتریوسباختر از طرف جنوب پاراپامیز و مغرب و شمال توسعه یافت و دولتی بزرگ گردید، چنان‌که از سغد تا رخج و از هریرود تا دهنهٔ رود سند و پنجاب هندعرض و طول این مملکت بود
آنتیوخوس
آگاتوکل
اوکراتیدحمله مهرداد اول پادشاه اشکانی بباختر و شکست اوکراتید
هِلیوکلحمله طایفهٔ یوه‌چی (سکائی) به باختر و پایان کار سلسله یونانی در باختر (باکتریا)
۲۴۸ قبل از میلاد تا ۲۲۶ میلادیاشکانیاناَرَشکاختلاف میان یونانی‌های ساکن ایران – قیام اَشک و تأسیس سلسلهٔ اشکانی توسط پارت‌هانیسا، صد دروازه،تیسفون،آمل
تیردادادامهٔ جنگ با سلوکیان – اتحاد خاندان‌های بزرگ با اشکانیان
فرهاد دومجنگ با سکاها – به قتل رساندن آنتیوخوس هفتم پادشاه سلوکی
مهرداد دوموسیع شدن قلمرو اشکانیان – دفع حملهٔ سکاها – انتقال پایتخت به سلوکیه – جنگ با رومی‌ها
اُرُد دومشکست کراسوس سردار رومی از سورنا سردار ایرانی در نبرد حَرّّان
دیگر پادشاهان اشکانیتأسیس حکومت کوشانی و رواج دین بودا در مشرق ایران – ادامهٔ جنگ با روم – جنگ‌های داخلی میان اشکانیان – پیدایش مسیحیت در روم – جنگ با روم بر سر ارمنستان
اردوان پنجمضعف حکومت اشکانی – قتل اردوان بدست اردشیر بابکان
۴۰ تا ۲۲۶ میلادیکوشانیانکوجوله کادفیزسدر قرن اول میلادی، قبایل صحراگرد یوئه-چی که از جانب شمال وارد باکتریا شده بودند یونانی‌ها را تارومار کرده، باکتریا را تصرف نمودند و سلسلهٔ کوشان را بنا نهادند. سکه‌های یونانی و حتی الفبای یونانی را متداول ساختند. کوشانیها تا اواسط فرن اول میلادی شهرهای کابل و قندهار را نیز تسخیر کرده و امپراتوری خویش را وسعت بخشیدند. در این دوران دین بودایی نیز توسط آشوکا به این سرزمین وارد شد. در دوران حکمرانیکانیشکا، مبلغان آئین بودایی از طریق آسیای مرکزی به چین سفر نموده و در پخش و اشاعهٔ این آیین تلاشهای زیادی کردند. بت‌های ۳۵ و ۵۳ متری بامیان که توسط طالبان نابود شدند از یادگارهای همین دوره بودند.

  • پادشاهی کانیشکا ۱۲۷–۱۴۷ م.
پوروشاپورا(پیشاور)،ماثوره،بگرام
ویمه کادفیزس
کانیشکا
هوویشکا
واسودوا
۴۵۵ تا ۵۶۰ میلادیهپتالیان(هیاطله)هفتالیان یا یفتالیان قومی آریای نژاد بودند که از ایالت کانسوی چین به حدود تخارستان هجوم آوردند. پیروز پادشاه ساسانی که تازه از قلع و قمع کردن کیداریان پرداخته بود، به دفع آنان قیام کرد. اما مغلوب و اسیر شد و بناچار شهر طالقان را که قبل از غلبهٔ او بر کیداریان شهر سرحدی مستحکمی بود بدیشان تسلیم کرد و متعهد شد که از آنجا تجاوز نکند و نیز مجبور شد با پرداخت غرامت جنگ، آزادی خود را بخرد. پسرش کواذ دو سال به عنوان گروگان در دربار پادشاه هفتالیان ماند تا تمام مبلغ پرداخته شد. بعد از آن پیروز با وجود ممانعت سپاهبذ وهرام مجدداً با هفتالیان وارد جنگ شد. این لشکرکشی در سال ۴۸۴ م. عاقبتی بس وخیم یافت. هپتالیان داخل مملکت ایران شدند و چندین ایالت را با شهرهای مروالرود و هرات تصرف کردند و خراجی سالیانه بر ایرانیان تحمیل کردند. تسلط هفتالیان بر ایران موجد خواری و ذلت بسیار برای ایرانیان بود، و زیانها و خسارتهای مادی و معنوی جبران‌ناپذیری به بار آورد. دولت هپتالیان تا حدود ۵۶۰ م. دوام داشت. در بین سالهای ۵۵۸ م؛ و ۵۶۱ م. انوشیروان پادشاه ساسانی، این دولت را که بر اثر حملهٔ یک قبیلهٔ تاجک به سرداری سین‌جیبو (سیلزیبول) متزلزل شده بود، برانداخت. امروز نیز نواده‌های یفتالیان در بدخشان امروزی خراسان (افغانستان) زندگی می‌کنند که آستان شان به نام خود شان (یفتل) مسمی و مشهور است و این اقوام خود را تاجک می‌نامند که دارای جلد سپید قد منوسط و طورت جذاب می‌باشندبامیان
۲۲۶ تا ۶۵۰ میلادیساسانیاناردشیر بابکاناردشیر از نوادگان ساسان بر پایهٔ تعالیم زردشتی در ایران شورش می‌کند و آخرین اشک را از پا در می‌آورد و سلسله ساسانی را تشکیل می‌دهد. ساسانیان خود را جانشینان هخامنشیان معرفی می‌کردند.تیسفون
شاپور اولشاپور اول، در مقابل والریان امپراتور روم به پیروزی بزرگی می‌رسد. والریان اسیر می‌شود و شاپور برای تحقیر او، از او به عنوان چهارپایه‌ای برای سوار شدن بر اسبش استفاده می‌کند.
هرمز اول،بهرام اول،بهرام دوم،بهرام سوم،نرسی،هرمز دوم
شاپور دوم(ذوالاکتاف)در حمله‌ای سخت اعراب را شکست می‌دهد و به روایتی کتف آنان را سوراخ می‌کند.
اردشیر دوم، شاپور سوم، بهرام چهارم،یزدگرد اول،بهرام پنجم(بهرام گور)،یزدگرد دوم،هرمز سوم،پیروزانقراض روم غربی بر اثر حمله قبایل وحشی
خسرو اول(انوشیروان)پس از قباد، انوشیروان، معروف به انوشیروان دادگر که وزیر دانایش بوزرجمهر (بوذرجمهر) یا بزرگمهر نام داشت به سلطنت رسید. در زمان انوشیروان کتاب کلیله و دمنه از هند به ایران آورده و ترجمه شد. انوشیروان همچنین مزدکیان را قلع و قمع کرد و آنان را اعدام و یا زندانی کرد. پیامبر اسلام در این دوران متولد می‌شود.
هرمز چهارم
خسرو دوم(خسرو پرویز)باربد موسیقیدان ایرانی در این دوره زندگی می‌کرد. هجرت پیامبر از مکه به مدینه در دوران خسروپرویز بود. خسروپرویز نامه پیامبر به او برای دعوت به اسلام را پاره کرد. در دوران خسرو بهرام ششم یا بهرام چوبین که یک ژنرال ارتش بود حکومت را از شاه گرفت و خسروپرویز به روم شرقی گریخت و امپراتور روم، به او کمک کرد و حکومت را از بهرام باز پس گرفت و به او داد. پس از این که شاه جدید روم شاه قبلی را کشت وبه حکومت رسید، خسروپرویز به خونخواهی از امپراتوری که به او کمک کرده بود، قسمت‌هایی از روم را اشغال کرد اما دوباره آنها را از دست داد.
قباد دوم(شیرویه)،اردشیر سوم،شهربراز، ملکهپوراندخت، ملکه آزرمی دخت، هرمز پنجم
یزدگرد سومیزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی بود که در سن جوانی به حکومت رسید. زمانی که او به حکومت رسید، ایران در وضعیت آشفته‌ای قرار داشت. اعراب نیز پس از مدتی حمله به ایران را شروع کردند. برخی گفته‌اند بین یزدگرد و عمر در این دوران نامه‌هایی نیز رد و بدل شده که البته در صحّت آن تردید شده است.[۱] و سرانجام سپاه ایران به فرماندهی رستم فرخزاد در محل قادسیه از سپاه اعراب مسلمان شکست خورد. به زودیتیسفون (مدائن) توسط اعراب فتح شد و ایرانیان به تدریج به اسلام گرویدند. یزدگرد که فراری شده بود به دست فردی ناشناس در نواحی مروکشته شد.
۶۵۰ تا ۸۷۰ میلادیکابل شاهیانو رتبیلانکابل شاهیان و رتبیلان بازماندگان کوشانیان و هپتالیان بودند و در کابلستان فرمانروایی می‌کردند. این دو پادشاهی هنگام هجوم عربهای مسلمان به خراسان منقرض شدند.

  • لشکرکشی عربها به کابل در ۶۹۹ م.
کابل
۶۵۰ تا ۸۳۳ میلادیقرن اول و دوم هجری قمریامویان وعباسیانخلفای اموی و عباسیپس از انقراض ساسانیان، اعراب مسلمان به بهانه انتشار دین اسلام همسایگان را مورد تاخت و تاز قرار داده، دارایی‌ها را به نام غنیمت تاراج، جوانان را به غلامی، زنان را به کنیزی و پیرمردان را بنام زندیق کشتند. در سال ۴۷ هجری قمری (۶۶۷ میلادی) اعراب از طریق هرات از آمودریا گذشتند، ولی تا سال ۹۱ هجری قمری (۷۰۹ میلادی) که بر سرزمینهای باکتریا و ورارود مسلط شوند با مقاومت شدید مردم روبرو شدند و در برخی موارد تلفات سنگین جانی را نیز متحمل شدند. در کابل اعراب با ایستادگی جوانی بنام رستمداد کابلی روبرو شده چندین شبانه روز در محاصره ماندند، آخر قوای تازه دم اعراب تحت فرماندهی یکی از سرداران عرب به نام لیس ابن قیس معروف به شاه دوشمشیره به کمک سپاهیان رسیدند. لیس بن قیس در محلی که امروز سفارت ایران و وزارت خارجه افغانستان قرار دارند پنج‌هزار نفر را در یک روز سر برید. پس از خلافت عمر، عثمان و علی، امویان حکومت کرده و پس از چندی ضعیف شدند، عباسیان به کمک ابومسلم خراسانی (بهزادان) و ایرانیان همیار او (سیاه جامگان)، خلافت را به دست آوردند اما بعد ابومسلم را کشتند و حکومتی ظالم تر از امویان به وجود آوردند. بعدها قیامهایی از جمله قیام المقنع نیز علیه عباسیان صورت گرفت که سرکوب شد.دمشق،بغداد
۸۲۱ تا ۸۷۳ میلادینیمه اول قرن سوم هجری قمریطاهریانطاهر ذوالیمینینطاهر از سرداران مأمون بود که در خراسان حکومتی مستقل تشکیل داد. طاهر در چند جنگ خوارج را شکست داد. طاهر به تدریج سیستان وماوراءالنهر را نیز تصرف کرد و آن مناطق را امن و آرام کرد. قیام سرخ جامگان به رهبری بابک خرمدین در آذربایجان علیه خلافت عباسی در همان زمان صورت گرفت. هنچنین مازیار نیز در این دوران در طبرستان قیام کرد که توسط طاهریان سرکوب شد.نیشابور
امیران دیگر تا محمدبن طاهرحکومت طاهریان در زمان محمد بن طاهر توسط یعقوب لیث صفاری سرکوب شد. – زندگی حنظله بادغیسی – زندگی محمد بن جریر طبری
۸۶۱ تا ۱۰۰۳ میلادینیمه دوم قرن سوم هجری قمریصفاریانیعقوب لیث صفاریانقراض طاهریان توسط یعقوب – سرکوب خوارج – جنگ یعقوب با خلیفه عباسی و شکست از اوزرنگ
عمرولیثجنگ با امیر اسماعیل سامانی بر اثر توطئه خلیفه – اسارت عمرولیث توسط خلیفه و قتل او در زندان بغداد – پس از او صفاریان به طور ضعیفی حکومت کوچکی در اختیار داشتند.
۸۷۵ تا ۹۹۹ میلادیقرن چهارم هجری قمریسامانیاننصر اولسامانیان که منسوب به سامان خدات، دهقانی زرتشتی از نواحی بلخ و به قولی سمرقند و مالک قریه سامان در آن نواحی بودند، از زمان خلافتمأمون در خراسان، یعنی اندک مدتی پیش از روی کار آمدن طاهریان، در قسمتی از ماوراءالنهر حکومتهای مستقل کوچکی را که به حکم خلیفه به آنها واگذار شده بود، به عهده داشتند؛ و نسب خود را – به دنبال به دست گرفتن قدرت – به بهرام چوبین، سردار معروف عهد ساسانیانمی‌رساندند. مؤسس این سلسله، نصر اول است.

وزیرانی چون جیهانی و بلعمی – زندگی بزرگانی چون رودکی، رابعه بلخی، دقیقی بلخی، ابوعلی سینا، ابو نصر فارابی، زکریای رازی – قدرت گرفتن تدریجی سپهسالاران

سمرقند،بخارا،هرات
اسماعیل سامانی
امیران سامانی
۹۶۳ تا ۱۱۸۷ میلادیاواسط قرن چهارم تا نیمه‌های قرن پنجم هجری قمریغزنویانآلپتکینغزنین
سبکتکینگسترش حکومت غزنوی – زندگی بابا طاهر عریان
سلطان محمود غزنویفتح سرزمینهای بازماندگان صفاریان – تصرف قسمتی از قلمرو آل بویه – حمله محمود به هند – وزارت حسنک وزیر – زندگی ابوالقاسم فردوسیطوسی سراینده شاهنامه، سنایی، عنصری بلخی، خواجه عبدالله انصاری، ابوریحان بیرونی
سلطان مسعود غزنویقتل حسنک وزیر – شکست از سلجوقیان در جنگ دندانقان
۱۰۵۵ تا ۱۱۹۴ میلادیاواسط قرن پنجم تا اواخر قرن ششم هجری قمریسلجوقیانطغرلپیروزی بر مسعود غزنوی در جنگ دندانقان – براندازی بقایای آل زیار – براندازی آل بویه – تأیید توسط خلیفه بغداد – وزارت عمید الملک و ابوالقاسم جوینی – زندگی ناصرخسرو قبادیانینیشابور،اصفهان،بغداد
آلب ارسلانپیروزی بر روم شرقی (بیزانس) در جنگ ملازگرد و اسیر کردن امپراتور روم – وزارت خواجه نظام الملک
ملکشاهمرزهای سلجوقی از چین تا ترکیه امروزی پیش می‌رود – وزارت خواجه نظام الملک – تأسیس مدارس نظامیه – دوران قدرت حسن صباح سردستهاسماعیلیان آن زمان در غرب در قلعه الموت – تهیه تقویم جلالی توسط خیام و رسمی شدن تاریخ هجری شمسی در کشور در کنار تاریخ هجری قمری که بعدها دوباره تا زمان رضاخان فراموش شد
سلطان سنجرسرکوب سرکشیهای داخلی
شاهان دیگر سلجوقیجنگ‌های صلیبی (۱۰۹۵–۱۲۹۱ م) (۴۸۸–۶۹۰ ه. ق)

  • (۱۱۷۴–۱۱۹۳ م) فرمانروایی صلاح الدین ایوبی، مؤسس سلسلهٔ ایوبیان در مصر، شام، یمن، حجاز و دیار بکر. وی قهرمان سلحشور مسلمان در جنگهای صلیبی است.
  • قدرت گرفتن اتابکان – تجزیه حکومت سلجوقیان – تهاجم قراختاییان، غزها و خوارزمشاهیان – زندگی شهاب الدین سهروردی، شیخ اشراق
۱۱۴۰ تا ۱۲۱۵ میلادیاواسط قرن ششم تا اوایل قرن هفتم هجری قمریغوریانعلاءالدین جهانسوز و شاهان دیگردر سال ۵۳۵ هجری قمری (۱۱۴۰ میلادی) غوریان شهر با شکوه غزنی را که زمانی لقب عروس شهرها را داشت به تصرف خود درآوردند. علاءالدین غوری معروف به جهانسوز این شهر زیبا را به آتش کشیده اجساد سلاطین غزنوی مگر محمود و پسرش مسعود را از قبرها بیرون کشید و سوزاند. غوریان که همواره خواب رسیدن به سرزمین زرخیز هندوستان را می‌دیدند، بعد از ویران ساختن غزنی در اسرع وقت رهسپار هندوستان شدند. یکی از غلامان ترک غوریان بنام قطب الدین تخت و تاج دهلی را تصاحب کرد و پس از وی غلامان ترک به مدت یک قرن این تخت و تاج را در اختیار داشتند. حاکمیت غوریان توسط خوارزمشاهیان که در شمال غرب خراسان بنام آل مأمون از دورهٔ سامانیان به بعد حکومت محلی داشتند سرنگون گردید.فیروزکوه
۱۰۹۴ تا ۱۲۲۱ میلادیقرن ششم و اوایل قرن هفتمخوارزمشاهیانقطب الدین محمدسمرقند،گرگانج
اتسز،ارسلان،سلطانشاه،سلطان علاءالدین محمد ابن تکشزندگی نظامی گنجوی (گنجه‌ای-ترک زبان)
سلطان محمدتصرف سرزمین قراختاییان و همسایه شدن با مغولان – غارت کاروان مغول در شهر مرزی اترار، مطالبه قاتلین از طرف چنگیز، مخالفت سلطان محمد به خواست ترکان خاتون مادرش – حمله مغولان به خراسان، فرار سلطان محمد به جزیره آبسکون در دریای مازندران – زندگی عطار نیشابوری
جلال الدین منکبرنیجنگها و تعقیب و گریزهای طولانی جلال الدین با سپاهیان مغول و مقاومت در برابر چنگیز در شهرهای مختلف
۱۲۲۱ تا ۱۳۵۳ میلادینیمه اول قرن هفتم تا نیمه اول قرن هشتم هجری قمریاشغال مغولانچنگیزخانحمله به خراسان و قتل و کشتار فراوان و آتش زدن کتابخانه‌ها و… ۱۲۲۱ م.

  • چنگیز در پایان عمر متصرفاتش را به فرزندانش جوجی، تولوی، اکتای و جغتای می‌سپارد.
  • مرگ چنگیز در ۱۲۲۶ میلادی
تبریز،سلطانیه
ایلخانانهلاکوسرکوب اسماعیلیان، انقراض عباسیان، ساخت رصدخانه مراغه
اباقا، تکودار،ارغون،گیخاتو،بایدوزندگی سعدی – زندگی مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی مشهور به مولوی – سفر مارکوپولو از راه جاده ابریشم (آسیای صغیر و خراسان) به چین
غازانمسلمان شدن غازان– وزارت خواجه رشید الدین فضل‌الله همدانی در دربار غازان
الجایتو(محمد خدابنده)گرایش مغولان به تشیع – زندگی عبید زاکانی
ابوسعیدقتل خواجه رشید الدین فضل‌الله – سقوط ایلخانیان
۱۳۳۲ تا ۱۳۷۰ میلادیاواسط قرن هشتم هجری قمریآل کرتپس از سقوط مغول‌ها در قرن هشتم هجری قمری (چهاردهم میلادی) آل کرت هرات که بازماندگان سلسله غوریان بودند فرصت یافتند در فاصله سالهای ۷۳۳ هجری قمری (۱۳۳۲ میلادی) تا ۷۷۲ هجری قمری/۱۳۷۰ میلادی مستقلاً بر سرزمین خویش حکومت کنند. اما حکومت مستقل ایشان به دست تیمور لنگ، از نوادگان دختری چنگیزخان که قبایل ترک تحت فرمان خود در مقرش در سمرقند به قصد جهانگشایی به حرکت در آورده بود سر نگون شد.هرات
۱۳۷۰ تا ۱۵۰۶ میلادی۷۷۱ تا ۹۱۱ هجری قمریتیموریان(گورکانیان)تیمور لنگتیمور که خود را از بستگان چنگیز معرفی می‌کرد، چندین بار این سو تا آنسوی هندوکش را زیر سم ستوران خود گذراند؛ مشهورترین لشکرکشیهای وی در ۸۰۱ هجری قمری (۱۳۹۸ میلادی) انجام شد که طی آن هندوستان فتح و دهلی غارت گردید، و یکبار دیگر پس از چنگیز این نواحی دستخوش چپاول و ویرانی شد. – زندگی حافظ شیرازیهرات (از زمان شاهرخ)
شاهرخپس از یکسال جنگ و رقابتهای خانوادگی، حکومت هرات و نیز ماورءنهر را بدست گرفت. وی هرات را به عنوان پایتخت خود بر گزید، حصارهای آنرا مرمت و بازسازی کرد و در آن بناهای مجللی ساخت، و این شهر بصورت مرکز مهم سیاسی و بازرگانی منطقه در آمد. در این سالها معماران، نقاشان، علما و محققان و موسیقی دانان مورد تکریم و تجلیل فراوان قرار گرفتند – بنای مسجد گوهرشاد به سفارش همسر شاهرخ، گوهرشاد آغا– زندگی بایسنقر فرزند شاهرخ
الغ بیکساخت رصدخانه سمرقند – زندگی عبدالرحمان جامی شاعر فارسی گوی – قیام مارتین لوتر و رنسانس و به وجود آمدن فرقه پروتستان درمسیحیت و آغاز قرون جدید – زندگی افرادی چون لئوناردو داوینچی، نیوتن و پاسکال در اروپا
سلطان حسین بایقراهنرمند میناتوریست استاد کمال الدین بهزاد، در حدود سال ۸۴۴ هجری قمری (۱۴۴۰ میلادی) در هرات تولد یافت و در دربار سلطان حسین بایقرا، آخرین شاهزاده‌ای تیموری، زندگی کرد. – اضمحلال تیموریان
۱۴۵۱ تا ۱۵۲۴ میلادی۸۵۵ تا ۹۳۰ هجری قمریلودیبهلول لودیامپراتوری تیموریان نیز تدریجاً به سوی زوال می‌رفت؛ و یکبار دیگر، با زوال اقتدار فرمانروایان خارجی، مردم و رهبران بومی این سرزمین امکان آنرا یافتند که تجدید قوا کنند و برای بذست گرفتن حکومت سرزمین خود سر برآورند. یکی ازین رهبران، شخصی بنام بهلول لودی بود. لودی در سال ۸۵۵ هجری قمری (۱۴۵۱میلادی) تاج و تخت دهلی را نیز تصاحب کرد و سلسله لودی را که هفتاد و پنج سال دوام کرد تأسیس نمود.دهلی
سکندر ثانی
ابراهیم ثانی
۱۵۰۰ تا ۱۵۱۰ میلادی۹۰۵ تا ۱۰۰۷ هجری قمریشیبانیانمحمد شیبانیبنیانگذار دولت شیبانیها محمد شیبانی از احفاذ جوجی پسر چنگیزخان بود که با تصرف ماوراءالنهر در سال ۱۵۰۰ میلادی از حاکمان گورکانی، سلطنت شیبانیها را اساس گذاشت. او سپس حملات خود را برای تصرف تمام خراسان بسوی جنوب ادامه داد. اما بعد از تصرف قندهار و هرات در جنگ با شاه اسماعیل صفوی در ۱۵۱۰ به قتل رسید. بازماندگان محمد شیبانی تا سال ۱۵۹۹ میلادی در سمرقند و بخارا به حکومت ادامه دادند.سمرقند وبخارا
۱۵۰۴ تا ۱۵۱۹ میلادی۹۱۰ تا ۹۲۵ هجری قمریامپراتوری مغولی هندبابرظهیرالدین محمد بابر بزرگ‌ترین فرزند عمر شیخ شاهزادهٔ تیموری بود که بر فرغانه حکم می‌راند؛ ولی پس از آن‌که بر جای پدر خود نشست، ترکان ازبک تمامی ملک و موطن وی را تصرف کردند، وی در سال ۹۱۰ هجری قمری (۱۵۰۴ میلادی)، شکست خورده و پریشان، به همراه چند صد نفر از وفادارانش سفری را به امید فتوحات احتمالی آغاز کرد که آخر مؤسس امپراتوری مغولان هند شد. ظهیرالدین مانند جدش تیمور لنگ ترک بود و به ترک بودنش مباهات می‌کرد و همچنان مدعی بود که نوه چنگیزخان است. او شهر کابل رابرای آب و هوای مطبوع و اهمیت بازرگانی و سوق جیشی آن به عنوان مرکز خویش برگزید. بعد از فتح هند دیگر هیچگاه به کابل بر نگشت، اما بنا به وصیت خود، جسدش را بعد از مرگ به این شهر آورده و در باغی که خودش بنام باغ بابر (این باغ تا هنوز به همین نام موجود است) دایر کرده بود منتقل و دفن نمودند. پس از مرگ بابر ستاره اقبال امپراتوری تازه تأسیس یافته مغول برای مدت بیست سال در حضیض بود. یکی از بسته گان لودیها شخصی بنام فرید شیر شاه سوری تخت و تاج هند را ازهمایون فرزند و جانشین بابر تصاحب نمود، و سلسله‌ای را بنام سوریها را بنیان گذاشت. همایون مدت پانزده سال در تبیعد بسر برد و عاقبت به کمک ایران قندهار و کابل را دو باره بدست آورد. در سال ۹۶۲ هجری قمری (۱۵۵۵ میلادی، دهلی را نیز دوباره به کف آورد. اکبر شاه پسر همایون بعد از پدرش به تخت نشست و امپراتوری مغولان هند را دوباره تثبیت ساخت. اکبرشاه بسال ۱۰۱۴ هجری قمری (۱۶۰۵ میلادی، چشم از جهان فرو بست، و پسرش جهانگیر بر جایش نشست. در این دوره خراسان میان سه دولت صفوی، شیبانی و بابری تجزیه و تقسیم گردیده بود و جنگ میان دولتمداران آنها بر سر توسهٔ قلمرو در خراسان ادامه یافت. این در حالی بود که مردم در داخل خراسان از حاکمان و حاکمیت هر سه خانواده نارضایتی داشتند و علیه آنها به مخالفت و قیامهی طولانی دست زدند. در حالیکه تسلط شیبانیها با ایجاد حکومت‌های محلی خودمختار در شمال خراسان رو به ضعف می‌نهاد، سللطهٔ بابری‌ها در ولایات شرقی به قیام‌های مسلحانه و دیرپا اما ناموفق روبرو گردید. معروفترین این قیام‌ها، قیامروشانیان و قیامی در دورهٔ حکومت شاه جهان، برهبری خوشحال خان ختک شاعر جنگجوی مشهور پشتون بود که تا سال ۱۶۹۱ میلادی ادامه یافت. خوشحال در چندین مصاف با مغولان جنگید. شاه جهان حکومت پیشاور را به خوشحال خان بخشید، اما اورنگزیب بعد از آنکه پدرش شاه جهان را خلع و خود بر مسند امپراتوری مغول تکیه زد تمام صلاحیتهای خوشحال را محدود نموده آخر او را به زندان افگند. حکومت طولانی اورنگزیب همراه با شورشهای مداوم قبایل پشتون مواجه بود؛ خوشحال خان در گروگان سپاهیان مغول بود و ایشان هم همواره تلاش می‌کردند تا شورش قبایل را سرکوب نمایند، او حتی در زندان نیز عمیقترین انزجار و تنفر خود را توسط اشعارش نسبت به مغولان تبارز می‌داد. خوشحال بعد از دوسال از زندان رها شد و بقیه عمر خود را در مبارزه علیه ایشان سپری نمود، او همیشه سعی می‌کرد تا اقوام پراگنده پشتون را علیه مغولان متحد سازد. با مرور زمان شالوده‌های امپراتوری مغولان هند بر اثر سوء تدبیرهای اورنگزیب سست گشت، و این امپرتوری در فاصله کوتاهی پس از مرگ اورنگزیب در سال ۱۱۱۸ هجری قمری (۱۷۰۷ میلادی) تجزیه شد و از هم پاشید. در فروپاشی امپراتوری مغولان هند افغانها بی تأثیر نبودند. طی دویست (دوصد) سالی که مغولان حکومت هند را در دست داشتند، شهرهای مرزی افغانستان از سه سو مورد کمکش و محل منازعه بودند: مغولها از یک سو، صفویان از سمت غرب، و ترکان ازبک از سمت شمال. کابل، هرات و قندهار بارها میان این مدعیان متخاصم دست به دست شدند.کابل
همایون
اکبرشاه
جهانگیرشاه
شاه جهان
اورنگ‌زیب
۱۵۰۱ تا ۱۷۲۲ میلادی۹۰۷ تا ۱۱۳۵ هجری قمریصفویانشاه اسماعیلسلطنت شاه اسماعیل صفوی از نوادگان شیخ صفی اردبیلی با پشتیبانی ترکان قزلباش در تبریز – اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی – پایتختی تبریز – پیروزی بر آق قویونلوها که خود قبلاً قراقویونلوها را نابود کرده بودند – پیروزی بر دولت گورکانی‌ها در خراسان – جنگ با دولت شیبانی در ماوراءالنهر و شمال خراسان – جنگ چالدران با عثمانی و شکست ایران در آن به خاطر نداشتن توپ – مرگ اسماعیل بر اثر بیماری حصبه – اوج قدرت اسپانیا در اروپاتبریز،قزوین،اصفهان
شاه طهماسب اولپیروزی بر ازبکان – جنگ با عثمانی و سرانجام انعقاد قرارداد صلح آماسیه – گسترش مذهب پروتستان در اروپا
شاه اسماعیل دومهرج و مرج در حکومت – سلطنت اسماعیل دوم پسر طهماسب و محمد خدابنده برادر اسماعیل دوم – زندگی محتشم کاشانی – حکومت اکبر شاه گورکانی در هند
سلطان محمد خدابنده
شاه عباس اولسفر برادران شرلی به ایران و تأسیس کارخانه‌های توپ سازی به کمک آنها – پیروزی بر ازبکان – انتقال پایتخت ایران از قزوین به اصفهان – جنگهای بیست و سه ساله ایران و عثمانی و پیروزی ایران – رهایی بحرین و هرمز و گمبرون (بندرعباس) از دست پرتغال – ساخت عالی قاپو و سی و سه پل و… – زندگی ابوالمعالی بیدل، میرعماد، کمال الدین بهزاد، رضا عباسی، شیخ بهایی، میرداماد، ملاصدرا، علامه مجلسی – تأسیس کمپانی هند شرقی
شاه صفی،شاه عباس دوم، شاه صفی دوم،شاه سلیمانکشفیات علمی گالیله – حکومت لوئی چهاردم و اوج اقتدار فرانسه – کشف قانون جاذبه توسط نیوتن در انگلستان – جنگ داخلی انگلستان و پیروزی الیور کرامول و تأسیس جمهوری که تنها تا زمان مرگ او پایدار بود – حکومت پتر کبیر در روسیه – آغاز به ساخت بنای تاج محل در هند به دستور شاه جهان
شاه سلطان حسینقیام افغانها در هرات – حمله محمود افغان به ایران – شکست سپاه صفوی از افغانها – محاصره اصفهان و قحطی شدید در اصفهان – تسلیم تاج سلطنت به محمود توسط شاه سلطان حسین و غارت اصفهان – صفویان سالها بعد تنها اسماً حکومت می‌کردند یا نایب السلطنه بودند. شاه‌های بعدی صفوی، شاه تهماسب دوم، شاه عباس سوم، میر سید محمد و شاه اسماعیل سوم هستند.
۱۷۲۲ تا۱۷۲۹ میلادی۱۱۳۵ تا ۱۱۴۲ هجری قمریهوتکیانمیرویس خاندولت صفوی که در جنوب و غرب خراسان با تبعیض مذهبی و بیداد حکومت می‌کرد در برابر مخالفت و قیام‌ها از پا در آمد. در ابتدا میرویس خان هوتکی از قبیلهٔ غلجایی پشتون به تسلط گرگین حاکم گرجی الاصل صفوی در ۱۷۰۹ میلادی در قندهار پایان داد و دولت مستقل هوتکی را تأسیس کرد. بعداً در سال ۱۷۱۷ میلادی در هرات نیز عبدالله خان ابدالی به تشکیل حکومت مستقل پرداخت. پس از فوت میرویس هوتکی پسرش شاه محمود که در ۱۷۱۶ میلادی جانشین پدر شد به اصفهان پایتخت دولت صفوی حمله برد و در ۱۷۲۲ شاه سلطان حسین صفوی را وادار به تسلیم نمود و خود به جای او به تخت سلطنت نشست. شاه محمود دو سال بعد بمرد و پسر کاکایش شاه اشرف بر تخت سلطنت جلوس کرد. اما به سلطنت او در اصفهان در ۱۹۲۹، به حکومت ابدالی در هرات در ۱۷۳۱ و به حکومت غلجایی قندهار در ۱۷۳۸ میلادی توسط نادر افشار از افسران نیروهای شهزاده طهماسب پسر شاه سلطان حسین صفوی پایان داده شد.اصفهان
محمود افغان
اشرف افغان
۱۷۲۶ تا ۱۷۴۷ میلادی۱۱۳۹ تا ۱۱۶۰ هجری قمریافشاریاننادرشاه افشارنادرشاه افشار از اهالی خراسان بود که سلطه هوتکیان را بر ایران در هم شکست و سراسر ایران را تحت رهبری و اقتدار خود در آورد. نادرشاه به بهانه تعقیب برخی از سران غلزایی که به کابل فرار کرده بودند به سال ۱۱۵۱ هجری قمری (۱۷۳۷ میلادی) کابل را تصرف کرده آنجا را از تسلط حاکمان بابری بیرون کشید و در سال ۱۷۳۹ با سپاه گران مرکب از ایرانیها و قبایل افغان رهسپار هند گردید و دهلی را نیز از محمد شاه بابریبدست آورد و پس از رفتن خزانه‌های هند به پایتخت خود مشهد بازگشت. نادر افشار سال بعد بخارا و خوارزم را هم متصرف شد و سرانجام خود بخاطر تندخوییش در ۱۷۴۷ میلادی در قوچان توسط افسران قزلباش لشکر خود به قتل رسید. پس از این حادثه، احمد شاه ابدالی که یکی از سران قبیله پشتونهای ابدالی، افسر گارد محافظ نادرشاه و معاون قشون افغان بود، با نیروی شش هزار نفری خود به سوی قندهار رهسپار شد و لویه جرگه را در مزار شیر سرخ قندهار برای انتخاب یک رهبر ملی از میان خود افغان‌ها تشکیل داد و سرانجام بعد از نه روز گفت و شنید، به عنوان پادشاه خراسان تعیین گردید. (۷ رجب ۱۱۶۰ ه. ق. /۱۵ ژوئیه ۱۷۴۷ م)
منتشر شده در تاریخ: ۶ تیر ۱۳۹۵
,